Afpakken van crimineel vermogen is een Nederlandse en Europese overheidshobby. Er kan geen vergadering van misdaadbestrijdingscommissies van de Tweede Kamer voorbij gaan, zonder dat de Tweede Kamer leden stoer doen over afpakken en roepen dat dit meer moet gebeuren. Nu is dat makkelijker gezegd dan gedaan, ook al probeert de wetgever dat makkelijker te maken door de bewijslast om te keren.
In mei jl. deed het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) uitspraak in een afpakzaak [1]. Kern van de zaak is dat personen die medeplichtig waren aan criminaliteit door de Italiaanse rechter veroordeeld werden tot betaling van het totale bedrag van het criminele voordeel van derden; zij waren hoofdelijk aansprakelijk. De lol van hoofdelijke aansprakelijkheid is dat het geld gehaald wordt bij rijkere daders (hier onder meer een accountant en een belastingadviseur die aan fiscale fraude hadden mee gewerkt [2]) en dat deze het dan maar moeten uitzoeken met degenen bij die het voordeel is terecht gekomen.
Dat betekent dat er eigenlijk geen sprake is van ‘afpakken’ (confisqueren), want in de gewone definitie haal je het vermogen bij degene die het onder zich heeft (ook als degene bij wie het vermogen aanwezig is zelf niet crimineel actief is geweest). De vorm van afpakken waarin meer wordt gevorderd dan het criminele voordeel van de desbetreffende mede-dader of medeplichtige is gebaseerd op de afpakregels van het Italiaanse recht [3]. Het EHRM bespreekt de relevante nationale regels en het internationale recht en EU-recht, onder meer:
43.Article49 § 3 of the Charter of Fundamental Rights of the European Union provides that the severity of penalties must not be disproportionate to the relevant criminal offence.
Als zodanig is afpakken legitiem, zo oordeelt het EHRM [4]. Echter, artikel 1 van het Eerste Protocol eist dat de inbreuk op eigendom proportioneel moet zijn:
132. Article 1 of Protocol No. 1 also requires that any interference be reasonably proportionate to the aim it pursued. In other words, a “fair balance” must be struck between the demands of the general interest of the community and the requirements of the protection of the individual’s fundamental rights. (…)
134. Furthermore, the Court has, on many occasions, noted that although Article 1 of Protocol No. 1 contains no explicit procedural requirements, domestic proceedings must afford the aggrieved individual a reasonable opportunity of putting his or her case to the responsible authorities for the purpose of effectively challenging measures interfering with the rights guaranteed by this provision (…)
137. As regards punitive confiscation orders, (…) In order to be proportionate, the interference should correspond to the severity of the infringement, and the sanction to the gravity of the offence it is designed to punish
In de onderhavige zaken voldoet het Italiaanse recht niet aan deze eisen, onder meer om deze reden:
140. As to the first, the Court notes that the confiscation of amounts exceeding the applicants’ shares of the proceeds was unrelated to their role in the commission of the crimes or to the gravity of their conduct. The domestic courts did not examine whether the applicants’ particular contributions to the commission of the offences justified finding them jointly liable: they simply applied joint liability automatically. The Court has already found that there are no clear criteria for deciding the extent of a confiscation order and that, even assuming that in practice the criterion is that of the co-offenders’ financial position, it would not be related to their criminal conduct (see paragraphs 105-106 above). The Court finds that the order was not proportionate to the punitive purposes it pursued (see paragraph 137 above).
Het EHRM vindt ook de verschuiving van het verhaal naar mede-daders niet rechtmatig [5], zodat artikel 1 van het Eerste Protocol wordt overtreden:
150. Given the nature and purposes of the confiscation orders in question, the Court finds that shifting the responsibility of recovering the co-offenders’ shares of the proceeds from the domestic authorities to the applicants was not justifiable and imposed an excessive burden on the applicants. It therefore finds that making the confiscation orders on the basis of joint liability was not proportionate to the aims pursued.
Het EHRM komt tot de conclusie dat de Italiaanse staat heeft gehandeld in strijd met artikel 7 van het EHRM voor zover het eiser Curci betreft (bij de twee anderen is dat niet het geval), omdat er geen juridische basis was voor aansprakelijkstelling voor het gehele criminele voordeel [6] en voorts dat de handelswijze in strijd is met artikel 1 van het Eerste Protocol (alle eisers). De staat wordt tot betaling van vergoedingen veroordeeld.
Noten:
[1] EHRM-uitspraak 28 mei 2026, nrs. 26187/14, 24511/21, en 31161/22, Petrignani e.a. tegen Italië, ECLI:CE:ECHR:2026:0528JUD002618714.
[2] “Petrignani … provided support and assistance to the co-defendants and their companies in the commission of a number of tax-related crimes. He was charged with the offences of membership of a criminal organisation under Article 416 of the Italian Criminal Code (CC) and of tax-related crimes under Articles 2 and 8 of Legislative Decree no. 74 of 2000“; “Curci … a tax consultant, was accused of having provided support and assistance to a large number of companies in the context of a widespread tax evasion scheme“.
[3] Dit wordt in randnummer 19. beschreven, “Article 240 of the CC, which forms part of a chapter dedicated to “preventive orders against property” (misure di sicurezza patrimoniali), provides for a direct form of confiscation. The provision reads as follows: “1. In the event of conviction, the judge may order the confiscation of things that were used or were intended to be used in the commission of the offence [in question], and of the things that constitute the product or proceeds of the offence. (…)“. Dus ook “the things that constitute the product or proceeds of the offence“, oftewel het crimineel behaalde voordeel.
[4] Randnummers 129-131.
[5] Randnummers 142-150.
[6] Aldus randnummers 126-128.
Lees de berichten op deze site over afpakken.
De coalitie van burgerrechtenorganisaties Protect Not Surveil, met onder meer EDRi, heeft hun eerste reactie bekend gemaakt: 
Ellen Timmer - juridische artikelen en berichten 