In de brief die de minister van Financiën vandaag aan de Tweede Kamer stuurde wordt de oorzaak van de problemen die burgers en organisaties met de banken en betaalinstellingen hebben, volledig bij deze financiële instellingen gelegd.
Dat is opmerkelijk omdat DNB en het ministerie de banken opjagen om hun misdaadbestrijdingstaken goed te vervullen op straffe van hoge boetes en alle klanten te ‘profileren’. Het zou volwassen zijn als de minister erkent dat er fouten zijn gemaakt door het ministerie en dat er onrealistische verwachtingen zijn van wat banken kunnen, zowel wat betreft het aantrekken van adequaat personeel als voor wat betreft de digitale infrastructuur.

De minister erkent in de brief dat er ernstige problemen zijn en zegt dat de banken verantwoordelijk zijn. Hij denkt dit als volgt op te lossen:

1) banken en betaalinstellingen moeten hun communicatie verbeteren; 2) zij dienen wet- en regelgeving correct na te leven; 3) burgers dienen gehoord te worden als ze discriminatie ervaren; 4) banken en betaalinstellingen dienen actief in te zetten op preventie.

Acties door banken en betaalinstellingen en optreden overheid

In de brief wordt verslag gedaan van te ondernemen acties door de banksector, vertegenwoordigd door de Nederlandse Vereniging van Banken (NVB), en andere financiële instellingen en worden gemeld wat de overheid gaat doen:

• De NVB dient een samenvatting van de antidiscriminatieregels (een ‘standaard’) te maken, waarvan het doel is om banken meer richting te geven in hoe ze discriminatie kunnen voorkomen. Bij het opstellen van de samenvatting zullen maatschappelijke organisaties en de de Nationaal Coördinator Racisme en Discriminatie (NCDR) worden betrokken. Financiële instellingen zullen ook bij opleiding van medewerkers aandacht aan bestrijding van discriminatie besteden.
• Mensen uit de praktijk weten dat banken regelmatig zeer gebrekkig communiceren met hun klanten, zeker als dat klanten uit het mkb of consumenten zijn. Het lijkt er op dat het personeel onvoldoende is gekwalificeerd om de klant vragen te stellen. Daarbij speelt waarschijnlijk een rol dat het moeilijk is om aan goed personeel te komen. De minister spreekt mooie woorden over een betere communicatie door banken met hun klanten. Ik hoop er het beste van want bij sommige teksten vraag ik me af of de bankmedewerker wel heeft leren lezen en schrijven.
• Het gebruik van kunstmatige intelligentie (AI) in de criminaliteitsbestrijding (bestrijden van witwassen en terrorismefinanciering) zal sterk toenemen, wat riskant is omdat AI nu eenmaal dom is. De minister meldt dat de NVB bezig is met een handleiding voor de banken over het gebruik van kunstmatige intelligentie in de criminaliteitsbestrijding (bestrijden van witwassen en terrorismefinanciering). De minister zal het systeem van periodieke algoritme-toetsing zoals door de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) nu wordt toegepast, delen met de NVB.
  Verder schrijft de minister over de rol van DNB en AFM bij de toepassing van AI door banken en schrijft dat zij “een belangrijke rol” krijgen bij het toezicht op AI op grond van de nieuwe AI-verordening (AI Act). Of dat wel een passende rol is, is de vraag nu zowel DNB als AFM zelf op grote schaal met AI werken. Dat wordt aangekaart door Simon Lelieveldt van Human Rights in Finance.EU in het NRC in zijn opinie Toezicht AI moet onafhankelijk zijn (betaalmuur).
• De banken dienen de werkwijze bij opzeggen en blokkeren van rekeningen te verbeteren, aldus de minister, waarbij de minister opmerkt: “Het opzeggen van een rekening zie ik als een maatregel die alleen in uiterste gevallen genomen dient te worden met inachtneming van wet- en regelgeving“. De minister maakt melding van voor de hand liggende zorgvuldigheid, die al lang bij de banken bekend zouden moeten zijn, zoals dat de klant een redelijke termijn krijgt om vragen te beantwoorden en dat de bank moeite doet om de klant te benaderen. Verrassend genoeg hebben banken geen inzicht in de redenen van blokkeren en opzeggen (vermoeden dat de klant crimineel is, bescherming van de klant tegen fraude of iets anders). Het heeft zelfs de minister  bereikt dat er geen touw aan vast te knopen is waarom wordt geblokkeerd: “Ik ontvang echter ook signalen dat klanten soms geen idee hebben waarom hun rekening wordt geblokkeerd.“
• De minister gaat bij de regels inzake sancties (nieuwe wetgeving en een nieuwe leidraad) aandacht besteden aan discriminatie en uitsluiting (“ongewenste gevolgen“). In de bedrijfsvoeringsregels op grond van de nieuwe sanctiewetgeving zullen daar voorschrijften over worden opgenomen.
• De minister kondigt aan dat klachten kunnen worden ingediend bij discriminatie.nl. De lappendeken van instanties wordt daarmee vergroot. Het is onbegrijpelijk dat er nog steeds geen financiële ombudsman is, die onafhankelijk klachten kan behandelen en onderzoeken kan instellen.
• DNB heeft onderzoek gedaan naar de maatregelen die banken hebben genomen om discriminatie te voorkomen, zo meldt de minister, en AFM en DNB zullen in de loop van 2025 vervolgonderzoek uitvoeren. Voorts kondigt de minister eigen vervolgonderzoeken aan, de eerste meting wil hij in het tweede kwartaal van 2025 laten doen; in 2026 en 2027 wordt dit herhaald.

Gemiste kansen

Het is positief dat aan het onderwerp aandacht wordt besteed, maar jammer dat de minister niet betere maatregelen neemt.

Nodig: een onafhankelijke financiële ombudsman

Zoals vermeld is het hoog nodig dat er een onafhankelijke financiële ombudsman komt, die alle klachten over witwasbestrijdingsplichtige ondernemingen en financiële instellingen in behandeling kan nemen en die onafhankelijk onderzoek kan instellen, ook naar geheime risicoprofielen en naar de werkwijze bij het gebruik van AI.

Nu financiële instellingen en andere witwasbestrijdingsplichtigen belangrijke overheidstaken uitvoeren, hoort daarbij krachtige bescherming van klanten, zeker nu er zo veel geheim is (lees het blog over geheime redenen blokkeren bankrekening). Voorkomen moet worden dat foute praktijken onder de pet worden gehouden.

Betere rechtsbescherming

Ook is gewenst dat er laagdrempelige rechtsbescherming komt, in de vorm van een speciale kantonrechtersprocedure die open staat voor consumenten en het midden- en kleinbedrijf en kleine en middelgrote non-profit organisaties.

Overzicht moties en toezeggingen aanpak ervaren discriminatie

Bij de brief hoort een bijlage Overzicht moties en toezeggingen aanpak ervaren discriminatie. Daarin worden opgesomd:

Moties:

• Motie over klanten en maatschappelijke organisaties betrekken bij het initiëren van een code of conduct (Kamerstukken II, 2023/2024, 32 013, nr. 294).
• Motie over inzetten op het in de code of conduct overnemen van alle aanbevelingen uit het onderzoek van DNB (Kamerstukken II, 2023/2024, 32 013, nr. 295).
• Motie over het peridiek monitoren van onderzoeken naar ervaren discriminatie door financiële instellingen (Kamerstukken II, 2023/2024, 32 013, nr. 293).
• Motie over een werkwijze afspreken waarin (dreigen met) het opzeggen van een rekening tot het uiterste wordt beperkt (Kamerstukken II, 2023/2024, 32 013, nr. 297).
• Motie over het helpen verbeteren van antiwitwasbeleid van landen onder verscherpt toezicht van de FATF (Kamerstukken II, 2023/2024, 32 013, nr. 296).

Toezeggingen:

• Informeren Kamer eind 2024 over voortgang aanpak ervaren discriminatie (Kamerstukken II, 2023/2024, 32 013, nr. 292).
• Neerleggen code of conduct bij NVB (Kamerstukken II 2023-2024, TZ20240, nr. 007).
• Inzicht geven in achtergrond, duur en aantal blokkades om te bezien of actie nodig is (Aanhangsel Handelingen II, 2023-2024, nr. 1279).
• Inzicht in algoritmes en gebruik van media-artikelen bij het screenen van klanten (Kamerstukken II, 2023-2024 32 013, nr. 292).
• De werkwijze van de algoritme-apk zoals deze gebruikt wordt door Dienst Uitvoerend Onderwijs (DUO) delen met de NVB (Plenair verslag Tweede Kamer, 96e vergadering dinsdag 10 september 2024).