Het is een internationale trend dat overheden een ongezonde belangstelling hebben voor wat er op de bankrekeningen van burgers gebeurt, al hebben ze de digitale analyse (financiële surveillance) van wat er op die rekeningen plaats vindt aan financiële instellingen uitbesteed. Die financiële instellingen moeten op grond van de overheidstaken die aan hen zijn toebedeeld detecteren of een rekeninghouder zich met criminele activiteiten bezig houdt en moeten aanwijzingen dat een rekeninghouder over crimineel geld beschikt aan de overheid melden. Deze financiële surveillance wordt ‘witwasbestrijding’ genoemd.

Toegang tot bankrekeningen | Wet verwijzingsportaal bankgegevens
Dat vonden de overheden niet genoeg, ze willen ook toegang tot de bankrekeningen.
Om die reden is, op basis van een Europese verplichting, in Nederland de Wet verwijzingsportaal bankgegevens [1] tot stand gekomen [2]. Op grond van die wet moeten financiële instellingen op verzoek van overheidsinstanties gegevens over hun klanten verschaffen [3]:

1. Banken en andere betaaldienstverleners die rekeningen aanbieden met een IBAN identificatienummer als bedoeld in de SEPA-verordening dat de landcode NL bevat, en banken die in Nederland kluizen aanbieden, zijn ter voldoening van vorderingen en verzoeken van aangewezen instanties en functionarissen, aangesloten op een door Onze Minister van Justitie en Veiligheid beheerd centraal elektronisch systeem voor het geautomatiseerd ontsluiten van identificerende gegevens betreffende hun cliënten alsmede gegevens over de uiteindelijk belanghebbende en gegevens over de openings- en sluitingsdatum van bedoelde rekeningen of kluizen. (…)

3. Banken en andere betaaldienstverleners verstrekken gegevens door middel van het centraal elektronisch systeem, bedoeld in het eerste lid, ter voldoening aan vorderingen of verzoeken om identificerende gegevens en gegevens over de uiteindelijk belanghebbende en de openings- en sluitingsdatum van een rekening of kluis als bedoeld in het eerste lid (…)

De overheid wil meer. In november vorig jaar is een internetconsultatie gestart over uitbreiding van de inzagemogelijkheden (blog). Mogelijk is het proces gestrand vanwege de val van het kabinet [4].

Nieuwe wetgeving geeft Engelse overheid toestemming om in je bankrekening te neuzen
Op het gebied van het schenden van grondrechten geeft het Verenigd Koninkrijk vaak het slechte voorbeeld. Zo ook op het gebied van toegang tot bankgegevens, lees het artikel ‘New legislation gives government permission to snoop on your bank account’, over een voorstel over toegang tot bankgegevens, met onder meer [5]:

Het geeft ministers en overheidsinstanties de bevoegdheid om bedrijven, met name banken, en financiële instellingen op te dragen om personen die een uitkering ontvangen massaal te controleren, zelfs als er geen verdenking of enig teken van frauduleuze activiteiten is.

De rechtsbescherming tegen de bevoegdheden is volgens het artikel onder de maat.

Tot slot
Het bericht uit het VK is niet verrassend want Europa en Nederland zijn met hetzelfde bezig. Ook de Europese open finance regelgeving zal tot meer financiële surveillance gaan leiden.
En nu maar hopen dat er de overheden met die extra informatie daadwerkelijk misdaad bestrijden en de grondrechten van burgers respecteren.

Noten

[1] Wet verwijzingsportaal bankgegevens van 22 april 2020.

[2] Deze wet heeft geleid tot Afdeling 3.5.10 Verwijzingsportaal bankgegevens in de Wet op het financieel toezicht. Zie ook het uitvoeringsbesluit.
Uit de memorie van toelichting van Financiën van september 2023 blijkt dat de evaluatie van de wet, die binnen twee jaar na inwerkingtreding op 10 september 2020 had moeten plaats vinden, nog niet is uitgevoerd.
Er zijn plannen om ook deurwaarders aan te sluiten, aldus dit document, tabel 129, rubriek ‘Door bewindslieden gedane toezeggingen die nog niet zijn afgerond’, waar valt te lezen: “MinRb zegt de Kamer toe dat als die regeling rond is en het verwijzingsportaal bankgegevens is opgezet, hij serieus zal kijken naar aansluiting door de deurwaarders.“.

[3] Passages uit artikel 3:267i Wet op het financieel toezicht.

[4] In dit parlementaire document wordt vermeld dat de Wijzigingswet verwijzingsportaal bankgegevens in fase ‘40. Raad van State‘ verkeert. Volgens de wetgevingskalender heeft de Raad van State op 21 september 2022 advies uitgebracht, zie voor het advies bij de Raad van State.

[5] Machinevertaling van: “It gives Ministers and government agencies powers to direct businesses, particularly banks, and financial institutions, to mass monitor individuals receiving welfare payments, even when there is no suspicion or any sign of fraudulent activity.“.