Gisteren eindigde de internetconsultatie Denk opnieuw mee met de Staatscommissie rechtsstaat.

Op de consultatie zijn diverse reacties binnen gekomen, onder meer de reactie van L.M. Koenraad die schrijft in reactie op de vragen (hier onder alleen de verkorte versie in cursief):

Hoe kan beleid en wetgeving minder ingewikkeld worden?

Formuleer wettelijke voorschriften en beleidsregels eenvoudiger.
Redeneer bij het opstellen van wettelijke voorschriften en beleidsregels niet vanuit de overheid (wat heeft het bestuursorgaan nodig voor het nemen van een, objectief bezien, rechtmatig besluit?) maar vanuit de geadresseerde burger (waaraan heeft de belanghebbende behoefte om (a) zo snel en eenvoudig mogelijk te kunnen voldoen aan zijn verplichtingen en (b) een voor hem, subjectief bezien, aanvaardbaar besluit te komen).
Subjectief aanvaardbaar wil niet zeggen dat de burger steeds gelijk moet krijgen, maar wel dat hij zijn zegje kan doen en begrijpt waarom bepaalde beslissingen neemt.
Kies voor het helder uitschrijven van procedures, op zo’n manier dat de burger stapsgewijs kan volgen wat er precies moet gebeuren.
Kies voor meer maar kortere artikelleden.

Welke wetgeving moet als eerste worden vereenvoudigd?

De Algemene wet bestuursrecht (Awb).
Die wet is nu een soort handboek soldaat voor het bestuursorgaan, maar het moet een praktische handleiding voor de belanghebbende worden.
Het brede toepassingsbereik van de Awb maakt dat de wetgever, bestuursregelgevers en beleidsregelgevers inspiratie kunnen putten uit de vereenvoudiging die in de Awb zijn doorgevoerd.

Hoe kan bij maatwerk willekeur worden voorkomen?

Maatwerk vereist veel kennis, van en goed inzicht in, regelgeving die op het individuele geval van toepassing is.
Vrij naar een bestuurskundige tegeltjeswijsheid: inspraak zonder inzicht leidt tot uitspraak zonder uitzicht.
De beschikking waarin het maatwerk wordt geformaliseerd, verdient een extra zorgvuldige motivering, vooral om tot uitdrukking te brengen dat het gaat om een uniek geval (teneinde het gevaar van precedentwerking zo klein mogelijk te houden).
Overigens moeten we ons meer zorgen maken om ongelijke gevallen die gelijk worden behandeld, dan om gelijke gevallen die ongelijk worden behandeld.

Hoe kan het contact tussen burger en overheid worden verbeterd?

Begin consequent met het tonen van zoveel mogelijk begrip voor het gedrag – doen en nalaten van de burger.
Je oogst wat je zaait: als de overheidsmedewerker begint met mildheid, krijgt hij begrip terug.
Verder leert de ervaring dat een empathische benadering van de burger leidt tot eenvoudiger taalgebruik, mede omdat prefabtekstblokken – met vermelding van vaste jurisprudentie en zo – bijna als vanzelf verdwijnen.

Hoe kan doorprocederen door overheidsorganisaties worden verminderd?

Een fundamentele herziening van de rechterlijke organisatie is momenteel niet haalbaar.
Moeilijk haalbaar maar volgens mij wel wenselijk: de Hoge Raad als cassatierechter in bestuursrechtelijke zaken.
Als het gaat om bestuursrechtelijke zaken: maak cassatie in het belang der wet tot norm; lees in dit verband de opinie van J.L. Verbeek in NJB 2023/496.
En zorg voor de mogelijkheid tot sprongcassatie.
Gevolg: een bestuursorgaan dat om principiële redenen het oordeel van een hoogste rechter wil krijgen, kan zich wenden tot de Hoge Raad zonder dat een belanghebbende daarvan last heeft (aangezien het dictum van de eerstelijnsuitspraak niet wordt aangetast.
Als de Hoge Raad ook in bestuursrechtelijke zaken de cassatierechter wordt, komt de discussie over constitutionele toetsing in een ander daglicht te staan; de Hoge Raad kan zich ontwikkelen tot een soort constitutioneel hof.
Overigens ben een voorstander van gespreide constitutionele toetsing; elke rechter moet de mogelijkheid krijgen om overheidshandelen te toetsen aan de Grondwet, en om aan schending van de Grondwet direct juridische consequenties – ten gunste van de burger – te verbinden.

Hoe kunnen te grote beloften van de politiek en overheid worden voorkomen?

Voer in een zo vroeg mogelijk stadium van het regelgevingsproces zoveel mogelijk ‘botsproeven’ uit.
Ga in gesprek met instanties en mensen die de beoogde regeling moeten gaan uitvoeren.
Zorg daarbij voor diversiteit, in die zin dat overheidsinstanties en hun medewerkers tijdens deskundigenbijeenkomsten in contact worden gebracht met mensen uit de advocatuur, de rechterlijke macht en de wetenschap.
Zorg ervoor dat de deskundigenbijeenkomsten besloten blijven, om te bewerkstelligen dat alle deelnemers vrijuit kunnen spreken.

Hoe kan de burger beter worden betrokken bij vormgeving van beleid?

Baseer betrokkenheid – ‘horen’ – van burgers niet langer op het zorgvuldigheidsbeginsel, maar op het dienstbaarheidsbeginsel.
Die benadering kan maken dat het niet zozeer gaat om wat het bestuursorgaan objectief bezien nodig heeft, maar om waaraan de belanghebbende subjectief gezien behoefte heeft.

Hoe kan worden gestimuleerd dat burgers, politici, bestuurders en ambtenaren een beter idee hebben van het belang van de rechtsstaat voor henzelf en de samenleving? En hoe kunnen burgers, politici, bestuurders en ambtenaren worden gestimuleerd dat ze gaan bijdragen aan het onderhoud van de rechtsstaat?

Ga als ambtenaar zelf een keer in de klei staan.
Voorbeeld: doe een aanvraag om verstrekking van een maatwerkvoorziening, in de vorm van een persoonsgebonden budget, op grond van de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015; kijk wat er dan gebeurt, en doe er jouw voordeel mee.

Rens Koenraad is docent bij de universiteit van Tilburg: persoonlijke pagina. Zie over hem het bericht Docent Rens Koenraad schrijft zelf wetsvoorstel vergisrecht: ‘Vergissing van burger mag niet meer leiden tot draconische maatregelen’, 6 maart 2024, dat naar dit bericht verwijst.

Aanvulling 26 april 2024
Rechtspraak doet aanbevelingen om rechtsstaat te versterken in brief aan informateurs